Niedźwiedź

Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) to jedyny przedstawiciel rodziny niedźwiedziowatych zamieszkujący Polskę. Jest to duży ssak mierzący od 1.5 do 3 metrów (długość tułowia w pozycji wyprostowanej) i ważący nawet do 800 kg (średnio ok. 200-400, samce są cięższe). Ma gęste futro o brązowej barwie, od czego pochodzi jego nazwa.

Niedźwiedzie żyją średnio ok. 20-40 lat. Zamieszkują w Polsce głównie tereny górskie (w Tatrach i Beskidach), choć w innych krajach spotykane są również w gęstych lasach (puszcze, tajga). Niegdyś występowały również na terenie praktycznie całej Polski, lecz stopniowo je wytrzebiono – głównie poprzez polowania, ale również i wycinanie naturalnych, dzikich puszcz, w których niedźwiedzie bytowały. Z większości terenów niedźwiedzie zniknęły jeszcze przed XVII wiekiem, choć na niektórych terenach (np. Góry Świętokrzyskie) odosobnione populacje przetrwały jeszcze do XIX wieku, kiedy wytrzebiono ostatnie osobniki.

Niedźwiedzie, wbrew powszechnej opinii, są wszystkożerne. Konkretna dieta zależy przede wszystkim od dostępności pożywienia w danym środowisku. Żywią się owocami, nasionami, grzybami, dżdżownicami, ślimakami, owadami, rzadko rybami czy miodem. Zjadają również ptaki, ich jaja, oraz ssaki od niewielkich w rodzaju gryzoni, aż po duże kopytne (np. jelenie czy łosie). W okresie mniejszej dostępności jedzenia potrafią żywić się nawet trawą. Zatem mimo że nazwa „niedźwiedź” ma słowiański źródłosłów „medvedis”, czyli zjadający miód, stanowi on niewielki procent ogólnej diety tych zwierząt.

Żyją głównie samotnie, jedynie w okresie godowym łączą się w pary. Ten czas przypada na przełom maja i lipca. Zimę – od listopada do lutego – spędzają w stanie snu zimowego w gawrach (legowiskach), samice również w tym okresie rodzą młode (styczeń-marzec). 2-3 młode karmione są mlekiem nawet do 30 miesięcy, jednak już po 5 miesiącach od urodzenia mogą zacząć przyjmować również inny pokarm. Usamodzielniają się po około 2 latach, ale nawet do 3 lat potrafią pozostawać z matką (która może mieć w tym czasie już kolejny miot). Ojciec nie bierze udziału w opiece nad potomstwem.

Choć pozornie niezgrabne i duże, poruszają się na krótkich dystansach bardzo szybko i sprawnie – z prędkością dochodzącą do 60 km/h, świetnie pływają, młodsze osobniki również dobrze wspinają się na drzewa (starsze są za ciężkie). Poruszają się głównie na czterech łapach, choć niekiedy zaniepokojone lub by zwiększyć zakres obserwacji stają na tylnych łapach – mimo że wyglądają wówczas groźnie, postawa ta nie ma na celu agresji. W poszukiwaniu pożywienia kierują się przede wszystkim doskonałym węchem. Aktywne praktycznie przez całą dobę, jednak w okolicy o silnej antropopresji, ze względu na strach przed człowiekiem, prowadzą głównie nocny tryb życia.

Choć niedźwiedzie w większości przypadków unikają kontaktów z ludźmi, czasem zdarzy się (szczególnie podczas wędrówek szlakami w Tatrach), że takiego mieszkańca lasu spotkasz. Co wówczas zrobić? Podstawa to nie wykonywać gwałtownych ruchów, nie uciekać czy nie wdrapywać się na drzewa (niedźwiedź robi to znacznie lepiej, niż Ty). Jeśli jesteś w sporej odległości od niedźwiedzia, po prostu powoli wycofaj się od niego. Jeśli wiedziony ciekawością podąża za Tobą, rzuć mu coś, na przykład swój plecak, by go zainteresować i dać sobie czas na wycofanie na bezpieczną odległość. Szczególną ostrożność należy wykazać podczas spotkań z młodymi niedźwiadkami – ich matka, jak każda w obronie swego potomstwa, może być agresywna. Jeśli nie masz możliwości wycofania się, połóż się powoli na ziemi, podkurcz nogi i osłoń rękoma twarz i szyję. Być może niedźwiedź cię obwącha i spróbuje „podszczypać”, ale powinien po jakimś czasie stracić zainteresowanie. Absolutnie nigdy nie próbuj dokarmiać niedźwiedzi np. kanapkami, unikaj też czynności, które mogłyby wystraszyć niedźwiedzia (np. błysk flesza w aparacie, odgłos migawki, dźwięk telefonu itp.). Najważniejsze to pamiętać, że niedźwiedź napotkany w naturalnym środowisku to nie pluszowy miś, mimo że wygląda uroczo.

Tropy i ślady

Śladu niedźwiedziej łapy nie sposób pomylić – żadne zwierzę w Polsce nie zostawia tak dużego i charakterystycznego tropu. Pięciopazurzasta łapa pozostawia spory ślad: przednie łapy raczej owalny, dł. 11-17 cm, tylna bardziej wydłużony, dł 15-28 cm – są to ślady mierzone bez pazurów, zatem należy doliczyć odcisk pazurów, które mogą mieć nawet 5-7 cm długości.

W stępie (powolnym chodzie) stawia często stopy ślad w ślad – to znaczy, że tylna łapa trafia w ślad lub bardzo blisko śladu pozostawionego przez przednią łapę, dlatego często w tropie widoczne są tylko ślady łap tylnych.

Czasem można znaleźć również inne ślady aktywności niedźwiedzi – gawry i legowiska (szczególnie w starodrzewie świerkowym), ślady pazurów na drzewach, ślady żerowania.

Gwiazdozbiór

Na niebie mamy aż dwa niedźwiedzie – Wielką i Małą Niedźwiedzicę (Ursa Major i Ursa Minor), zwane również często potocznie Wielkim i Małym Wozem. Chyba każdy potrafi znaleźć Wielką Niedźwiedzicę – cztery jasne, charakterystyczne gwiazdy z „dyszlem” na północnym niebie. Jednakże odnalezienie Małej Niedźwiedzicy i chyba najważniejszej jej gwiazdy – Gwiazdy Polarnej – wielu przysparza już trochę problemów. Jest na to jednak bardzo prosty sposób.

Znajdź Wielką Niedźwiedzicę, a w niej dwie gwiazdy wyznaczające koniec tułowia (potocznie zwane również „tylnymi kołami wozu”). Wyobraź sobie linię łączącą te gwiazdy – pomóż sobie palcem w wyznaczeniu tej linii – i przedłuż ją w kierunku zenitu (czyli „do góry”). Wiodąc palcem po tej wyimaginowanej linii trafisz w końcu na jaśniejszą gwiazdę – to najprawdopodobniej Gwiazda Polarna (α-UMi). Jest ona bardzo jasna (-3.62 Mag), zatem bez trudu ją znajdziesz. Jeśli chcesz mieć pewność, że to ona, wyobraź sobie odcinek łączący dwie tylne gwiazdy w Wielkiej Niedźwiedzicy – to będzie nasza „miarka”. Na wcześniej poprowadzonej linii odłóż pięć identycznych odcinków (możesz tu sobie pomóc ołówkiem, patykiem, dłonią, laską Jakuba) – w takiej odległości znajduje się Gwiazda Polarna.

Kiedy masz już Gwiazdę Polarną, w „lewo” prostopadle do wcześniej prowadzonej linii odchodzi linia jaśniejszych gwiazd (głowa i szyja naszej niedźwiedzicy, lub dyszel Małego Wozu), która zaprowadzi Cię w końcu do kolejnej grupy czterech gwiazd (choć już nie tak dobrze widocznych) – czyli tułowia Małej Niedźwiedzicy. Pamiętaj, że obie niedźwiedzice są na niebie zwrócone w przeciwnych kierunkach, zatem jeśli Wielka Niedźwiedzica ma głowę (dyszel) zwrócone w lewą stronę, to Mała Niedźwiedzica będzie miała głowę zwróconą w prawą stronę.

Umiejętność odnalezienia Gwiazdy Polarnej jest dość istotna, gdyż wyznacza ona orientacyjnie kierunek północny – i będzie tak jeszcze przez około dwa tysiące lat, kiedy to kierunek północny wskazywany będzie dokładniej przez gwiazdę Alrai z Cefeusza (γ-Cep), następnie za około pięć tysięcy lat przez Alderamina (α-Cep), a ostatecznie za około 12 tysięcy lat przez Wegę (α-Lyr) z gwiazdozbioru Lutni (czy wiesz z czego to wynika?).

Karta próby

KARTA PRÓBY – NIEDŹWIEDŹ

Siatka sprawności

Znajdź swoją kolumnę i wybierz odpowiednią liczbę sprawności do zdobycia

Harcerz

(wybierz 3)

Harcerz starszy

(wybierz 4)

Wędrownik

(wybierz 5)

przyjaciel roślin*

zielarz**

botanik***

kuchcik*

kucharz**

kuchmistrz***

obserwator*

terenoznawca**

topograf***

łazik*

włóczęga górski**

wyga górski***

przyrodnik*

botanik**

zielarz***

służba polowa***

służba polowa***

traper***

traper***

WYMAGANIA DO SPRAWNOŚCI ZNAJDZIESZ W HARCOPEDII (czyli TUTAJ). Pochyłym drukiem oznaczone są sprawności, które znajdziesz w zestawie sprawności dodatkowych.