Orlik

Orlik krzykliwy (Aquila/Clanga pomarina) jest ptakiem z rodziny jastrzębiowatych. Na terenie wschodniej Europy (w tym całej Polski) ma letnie tereny lęgowe, zimę (od października do kwietnia) spędza w południowo-wschodniej Afryce. Jest najmniejszym ptakiem z podrodziny orłów: długość ciała to ok. 60-65 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 175 cm, waga nieco ponad 1,5 kg. Upierzony jednolicie ciemnobrązowo, na jasnobrązowych pokrywach skrzydeł ciemniejsze, kontrastujące lotki i sterówki. Dziób ciemny, palce żółte, krótki ogon. Młode ptaki mają nieco jaśniejsze upierzenie, ciemniejące wraz z kolejnymi pierzeniami. Z wyglądu przypomina orła przedniego (choć jest mniejszy – wielkości myszołowa), praktycznie nieodróżnialny w terenie od swego kuzyna – orlika grubodziobego.

W Polsce żyje w dużym rozproszeniu. Największe skupiska znajdują się w okolicy Warmii i Mazur oraz w południowo-wschodniej Małopolsce. Poza tym terenem występuje również, choć rzadko. Niegdyś był bardzo powszechnym ptakiem, jednakże ze względu na niszczenie siedlisk, w szczególności wycinanie i osuszanie lasów, stał się gatunkiem zagrożonym. Obecnie (dane na rok 2009) szacuje się jego polską populację na ok. 2300-3300 par. Preferuje stare, rozległe lasy mieszane i liściaste, optymalnie w pobliżu pól, łąk, dolin rzecznych czy podmokłych terenów. Gniazduje głównie na niżu i w środkowej Polsce – rzadziej w górach. Z braku ulubionych siedlisk niekiedy gniazduje w mniejszych zagajnikach czy lasach łęgowych (szczególnie we wschodniej Polsce, gdzie brak jest dużych skupisk leśnych).

Gniazdo buduje w koronach wysokich drzew, przeważnie jest to sosna, jodła czy świerk, niekiedy również dąb, olsza czy brzoza. Usytuowane tuż przy pniu lub w rozwidleniu konarów, zbudowane jest z gałęzi i wyścielone trawą, niekiedy również innym materiałem (np. gałązkami świerku). Para przez lata wraca do tego samego gniazda, naprawiając je w kolejnych lęgach. Czasem też budują kilka gniazd w swojej okolicy i każdego sezonu mogą wybierać do gniazdowania inne. Są ptakami terytorialnymi – bronią swego rewiru przed intruzami oraz innymi orlikami.

Składają przeważnie 2 jaja wielkości 55-65 mm, zazwyczaj pod koniec kwietnia – jest to jedyny lęg w roku. Jaja wysiadywane są przez około 5 tygodni, przy czym młode wykluwają się w odstępach kilkudniowych (ok 3 dni). Starsze mają większe szanse na przeżycie, szczególnie w okresach niedostatku pożywienia. Rzadziej zdarza się, by rodzice byli w stanie wykarmić oba pisklęta, choć oboje się nimi zajmują. Młode spędzają w gnieździe prawie 2 miesiące, opuszczają je na przełomie lipca i sierpnia, ale jeszcze przez około miesiąc rodzice się nimi opiekują. Już od końca sierpnia rozpoczynają się odloty na zimowiska – orliki odlatują pojedynczo, nie tworzą skupisk jak gęsi, żurawie czy bociany.

Orlik jest typowym drapieżnikiem, preferuje drobną zwierzynę naziemną: od owadów i mięczaków, przez płazy i gady (np. żaby czy jaszczurki), niewielkie gryzonie (często to ponad połowa jego diety) i inne ssaki, aż po młode zające. Żeruje na otwartej przestrzeni, np. na polach, łąkach czy terenach podmokłych, rzadziej na miedzach śródpolnych czy innych użytkach, preferuje teren zróżnicowany. Siada na wysokim drzewie, np. śródpolnym czy na skraju lasu, wypatrując zdobyczy. Czasem również krąży, wypatrując zdobyczy nawet z wysokości 100 m. Na niektóre ofiary (np. mięczaki czy żaby) poluje spacerując po ziemi na swych długich nogach.

W Polsce objęty ochroną ścisłą, w Polskiej Czerwonej Księdze opisany jako gatunek wymagający szczególnej uwagi. Do najważniejszych zagrożeń tego gatunku należy likwidacja naturalnych siedlisk, a zatem wyrąb starych drzewostanów, nadmierna gospodarka leśna, osuszanie bagien i terenów podmokłych, zarastanie (zakrzaczanie) terenów łownych, intensyfikacja rolnictwa (w szczególności tworzenie wielohektarowych monokultur bez miedz i drzew). Wokół stwierdzonych miejsc gniazdowania obowiązuje strefa ochronna.

Tropy i ślady

Ze względu na strefę ochronną wokół gniazd nie należy próbować szukać śladów (piór, wypluwek) tych ptaków na ziemi wokół ich gniazd! (okres podwyższonej ochrony, kiedy nie można zbliżać się do gniazd na odległość mniejszą, niż 500 metrów, trwa od 1 marca do 31 sierpnia). Zatem obserwacji tego gatunku dokonywać można jedynie na żerowiskach i w locie.

Obserwacje najlepiej zaplanować od wczesnego ranka do południa – to w tym czasie orliki najczęściej wyruszają na polowania. Oczywiście najlepsze do tego celu są charakterystyczne dla gatunku tereny polowań: łąka bądź pole na skraju lasu, śródleśna łąka, dolina rzeczna, bagno itp. Być może po obserwacji polowania, gdy orlik już dawno odleci, odnajdziesz na ziemi jego ślady? Może wydeptaną trawę? Resztki zdobyczy? Zgubione pióro? Pamiętaj, by zachować ostrożność i pod żadnym pozorem nie płoszyć czy przepędzać tych ptaków od zdobyczy.

Gwiazdozbiór

Nie ma na naszym niebie gwiazdozbioru orlika, jednakże jest gwiazdozbiór Orła, czyli jego bliskiego krewnego. W Polsce widoczny jest on najlepiej latem.

Znajdź Drogę Mleczną (najlepiej widoczna z dala od świateł miast) a na niej charakterystyczny gwiazdozbiór Łabędzia (to skupisko gwiazd w kształcie krzyża), z jasną gwiazdą Deneb. Poruszając się wzdłuż Drogi Mlecznej w dół, w stronę horyzontu, trafisz dość szybko na kolejną bardzo jasną gwiazdę – Altaira (α-Aql). Nie powinno być problemów z jej znalezieniem, gdyż należy ona do najjaśniejszych gwiazd naszego nieba (0,76m). Altair wyznacza nam początek gwiazdozbioru Orła, który nieco przypomina krzyż, jaki widzimy w Łabędziu (jest tylko nieco mniejszy).

W konstelacji tej znajduje się wiele bardzo ciekawych obiektów (to ze względu na bliskość Drogi Mlecznej), w tym wiele mgławic planetarnych. Jeśli masz dostęp do nawet podstawowego sprzętu obserwacyjnego, można spróbować je odnaleźć.

Karta próby

KARTA PRÓBY – ORLIK

Siatka sprawności

Znajdź swoją kolumnę i wybierz odpowiednią liczbę sprawności do zdobycia

Harcerz

(wybierz 3)

Harcerz starszy

(wybierz 4)

Wędrownik

(wybierz 5)

przyjaciel zwierząt*

znawca zwierząt**

zoolog***

obserwator*

terenoznawca**

topograf***

włóczęga nizinny**

włóczęga nizinny**

wyga***

fotoamator*

fotograf**

mistrz obiektywu***

obserwator zwierzyny*

tropiciel zwierzyny**

zoolog***

przyjaciel lasu*

duch puszczy**

leśnik***

tropiciel***

tropiciel***

WYMAGANIA DO SPRAWNOŚCI ZNAJDZIESZ W HARCOPEDII (czyli TUTAJ). Pochyłym drukiem oznaczone są sprawności, które znajdziesz w zestawie sprawności dodatkowych.